HARAWI REPUBLICA MUNAHKUNAHPAH
(Himno a los Voluntarios de la República nisqa)
Ispaña waylluh wayllawisa
chiqah inih tulluyuh, sunquyki wañuyman
puririhtinqa, tihsimuyu wañu p´itiywan
wañuchih rihtiykiqa, manan yachanichu
chiqahtapuni ima ruwaytapis, maypi kaytapis;
phawanitah, qilqanitah, t´ahllakunitah.
waqanitah, qhawarinitah, chaqunitah, thasnunitah, sunquytan
nini tukullayña nispa, allin hamuhqa hamuchunyá,
munashanin tukuy ima luqhi kaytapis;
ch´ustikunin mana rihsiy atiy mat´iyta
yawar sut´uycha hap´inay kamarah,
sayayniymi hark´an ima llut´aypa
urmayunantapas
chaywanmi uywapis
apuchakun nuqata apuchawaspa;
tukuy ima kayniymi kutipun waskhanman,
kusikuyniypis q´usñipushanmi ayaypa wasinpi
yapamantatahmi, mana ima ruway atih, mana imayuh kani,
saqiway yurah rumiypi, saqiway sapallayta,
lluqhapakuh, aswan kaypipas, aswan hahiypipas,
makiypi hanrayarayniyki mana thaxyahtinmi,
p´akirakapuni usqhay iskay kuchuh kaynikiwan,
chaymi t´inriman hatun p´acha uxupi tukupuni.
Huh k´anchay p´unchaypin, ch´axpi, rixch´arihpi,
puquhpi (Way iskay wata, sapa suhta killan anchhih,
chaynintan polvoraqa ch´iwkayuh kukuchun kanistin)
Sasa llakiyuhtah, ch´ila rumiyuhtah.
Llahtaqa kawallu hinan hirru frinuta khaskayun.
Ichaqa huh p´unchaymi llahta pakasqa puspuruta
hap´irichin, waqantahmi phiñakuyninta
tukuy kamachikuh, muyuntin ima kayninpitahmi,
wisq´an p´unchayninta tukuy axllah
makinwan; llahta k´umuykachihqa ñan
p´utita aysasharanña,p´utipitahmi,
wañusqa kuruchankuna t´akarisharan...
Awqatinkuychu. Manan. T´ihmuyllan chayqa
nanaypa suyakuynin suqus t´uqumanta
qhawapamusqan, llahtah nanayninmi, runah
suyakuyninwan ima. Wañuywan,
qasi maskhaypi ñak´ariywan,
llahtakunah suyasqan.
Wañuywanpis, t´ihmuywanpis
aceitunas uxullapin, chaytaqa chaninchananchismi.
Qhasasqallaykipin hanah pacha awxakunapis puririnku qhusi
wayrah tanqasqan hina hinallatahmi aya p´anpana
qhasquykipipas sullun mat´iykita sayarichin
ancha nanay ñak´ariyman.
Tihsimuyuqa qaparinmi:
"Chayqa ispaña runakunallahmi"
nispa. Chayqa chiqahmi. Ichaqa churasunchis
warkuman hina hinallata, Calderonta, puñusqata
huh wañusqa, unupi allpapi ima tiyah uywah
chupanpi, icha Cervantesta, khayna rimahta:
"kamachinayqa kay pachapin chaypis
huh pachapuwanmi" nihta: ñawch´ipas
hihxapis iskay papelpin.. Qhawarisunyá Goyata,
qunqur chaki huh lirp´uh ñawpaqinpi,
Collta, tukuy yallipah cartesiano kayninpi
hunp´ihta, phuyu sunqupi purihtin,
icha Quevedotachu, chay dinamita
t´uyachihkunah machulanta
icha Cajaltachu, pisi mana tukukuy
suyunpi rahrachikuhta icha
Teresata, chay wañuspa mana wañuh
warmita, icha Lina Odenata, kuskan yallinakuh
Teresawan...
(Llapa hatun ruwaypis, icha ima qapariypas
llahtamantan lluhsimun payllapitahmi tukupun,
ñarah phawariypipas, icha apachiypipas
llanp´u wayrapiña, icha pukayah q´
usñipiña kahtinpas
tukuy ñak´ariy sahtaypipas, mana suyaypipas).
Arí, hinan wawayki, wayllawisa, hinan wañu
p´itih wawaykimana kuyuh rumih chhaphchisqan,
hinan ñak´arishan, karunchakun,
urmayun wichayman, rawrayninpitah
siqapayukushan.
Wichanmi mana kallpayuhkunah kama,
ispañakunata turukunaman rakispa,
turukunatatah urpikunaman...
Llank´ah runa, tihsimuyuh ñit´isqan
wañuh, ima k´anananah kawsakuytahri
hatun kayniykita, ñak´ariyniykita,
mana taxyay atiyniykita ch´usahyachinqari,
yachay awqanakuyniykita, yuyayllapi chiqahpi ima
chinkayuyniykita, mana yuyay atiy
munapakusqaykita, ispañamantapuni
wayllupakusqaykita, mana chaninña
kahtinpas, kikin awqahniykipahmi chayqa.
Lluy qispichih, qillay waskhawan chahnasqa,
mana qanwanqa mana aysarinayuhyá
kakushanman karan hinantinpas,
klawuskunapis mana umayuhyá thalinyankuyman,
machutah, thultutah, pukarayahtah p´unchaypis,
wayllukusqa chukunchisrí, mana p´anpayusqatah.
Chaxra llank´ah, q´urmir chhallapi
p´anpasqa runa rayku,
huch´uy ruk´anaykih ñit´isqanwan,
waka masaykiwan waxlih, runa kayniykiwan,
rimasqaykiwan ima k´aspiman watasqa,
mañayusqalla hanah pachayuh
llank´illawan sayk´usqayki hanpiyusqa,
silluyki uxupi kahri qanwan kuska purihmi.
Tukuy llut´ahkuna,
chaxra, ñan kamarihkuna ima, awqa tinkuhkuna,
wiñaypa wiñayninpah kuru hina rixurihkuna:
Qilqasqan karan qankunah k´anchay kamarinaykichisqa,
wañuywan ñawiykichista wisq´anaykichisqa;
yaqarmanta simiykichis wisq´akuhtinqa,
qanchis hatun chuwapi askhasqa mixunan chayamunqa, lluymi
tihsimuyupi qurimanmi tukupunqa, quritahmi,
qankunapah mañapakuh kayniykichispi sut´unqa
yawarta, chaymi quripas quripuni kanqa.
Llapa runakunan munanakunqaku,
mixunqakutahmi llaki pañulnuykichispa ch´ullpankunamanta
hap´ipayukuspa, uxyaqankutahmi ch´akisqa
llaki tunqurniykichispa sutinpi.
Kay karitirata chakillapi purispan samarinqaku, llakirinqakun
tihsimuyuykichista yuyaykuspa, kusitahmi kanqaku sasa
kutimuyniykichista, t´ikariyniykichista, kasqaykichista
qhawarispa ruwayninkuta,musqhupasqanku uyata
takisqankuta iman mat´iyunqaku
Kikin husut´akunan allin kanqa mana ñanpi
kaynin wichachihpahqa hinallatahyá
nunanynin mana imayuh urayachihpahpis.
Hap´ipanayukuspan upakunapis rimanqaku,
suq´akunapis purinqaku.
Kutimuspañan ñawsakunapis
qhawarinqaku qhatatataspantahmi upakunapis uyarinqaku.
Ñawsakunan yacharapunqaku, yachahkunatahmi
ñawsayapunqaku.
Much´arapunkin mana much´ay
atisqaykitaqa. Wañuyllan wañupunqaqa.
Kurullan astamunqa ñut´u t´antata
watasqa elefantemanqa, tukuy sarunchah llanp´u
kayninmanqa; sullusqa wawakunatahmi sumahta paqarinpunqaku,
sinchi hanahkuna, lluy runakunatahmi llank´apakapunqaku,
wachunqakun lluy qharikuna, uynikunqakunatahmi lluy runakuna.
Llank´apakuh, qispichih, yanapahniyku,
wayqillayku, panpachay manu kasqaykuta.
Imaynan wankar t´uhyariyninpi, takiyninpi nin:
wasaykiqa sinchi sahtasqamá,
uyaykipas sinchi t´ixllatah, nispa.
Italiyamanta yanapakuh, awqa tikuh uywaykikunah
uxupin wihrustin purishan Abisiniyamanta liyunniyki (puma).
Rusiyamanta yanapakuh, umallisparahmi puririmushanki
chay tihsimuyu qhasquykiwan.
Urin, hanan, intih lluhsimunan,
qanpis haykupunan suyumanta yanapahkuna,
aya takitan wisq´ankichis pacha illariypi.
Rihsisqa wayllawisa, sutiykin
yachapatarikun sapanka marq´anakuypi.
Pacha mamah wachasqan awqa tinku,
allpa hak´umanta ruwasqa,
ch´ila k´askapakuh rumiwan
ch´ulquykukuspan, k´ancharih
yuyayniykita, axllasqa munayniyuh, huqariy chanpiykita,
sami qaraykitawan, runa simiykita q´ipiyukuspa
nunayniykita rumiwan pillusqata qhawarichiy.
Chiri suyumanta walthasqa yanapakuh,
icha kichuwa, icha rupha, tukuy yalliparuh
wañuchisqan kanki yallipah runakunawan:
Ispañapi, Madridpi imaqa, maskhashanku
wañuchinankupah, kawsay
mastárih yanapakuhkuna...
Ispañapitah wañuchinku chayqa,
huhkunaqa wawatan wañuchinku, puxllaynintapis
sayapakuhtinqa, Rusinda munay mamatapis,
machu Adantapis kawallunwan qaparqachanakuhta,
alqutawanpis wichanah sikinpi puñukuhta.
Wañuchinkun patarasqa qilqata, wixch´unkun
verbo awxiliyartapis, ñawpahpi papil siq´isqatapis.
Wañuchinkuyá qillaymanta ruwasqa runah tiyanantapis
hamawt´ata, tawnanta, yachah masinta,
sunkha k´isuhtapis -yaqachusuna k´iriruwanpis,-
ichaqa allin runa kaspapis, may waxchallayá karan;
chinpapi qayna takikuh uskakuhtapis,
sapa tutamanta purih unquh qhawah warmitapis,
tukuy atipakuh willka umatapis unqusqa
piruruyuhta.
Yanapakuhkuna,
kikin kawsay, allin runakuna ima rayku,
wañuyta wañuchiychis, supaypa wawan
runakunatatah ch´usahyachiychis.
Lluytayá qispichiychis
ñak´arihtapis, ñak´arichihtapis,
mana kulurniyuh qasi kawsay rayku -musqhunin
mat´iypatapi k´iraykuspa
aswantaqa qaparqachaspa puriykachahtiy,
ruwaychisyá, nispan nishani,
mana liyiy yachahman qilqahtiy,
uwixachayuh hamawt´a mana
p´ulquyuhman, wasñusqa
atilcha masiykuna rayku, ñanpi
ayausphah ullpuykusqan rayku.
Qankuna
Ispaña, tihsimuyu ima yanapahkuna, hamunaykichispahmi,
musqhukurani allin runa kasqayta, chaypas yawarnillaykichistan
qhawarayani, yanapakuhkuna...
Chaymantan sinchi qhasqupis, sinchi pahwariypas,
waranqa llamapis paqarimunmi pituchayukuspa.
Allinqa kunanrahmi, lluyta rawrarispa, nuqanchismanta
puririshan, qatikusunkichismi waylluspa wiñay phullurkiyuh
mach´ahwaykunapis
chaywanpis iskay thaskiypi, huhpi ima
purih unupis rikunmi maykaman chayan mana
rawrarishaspa chayta.