|
5.2.1
-mu, -pu y -ru modificadores. Los verbo-auxiliares
mencionados modifican a otros verbo-auxiliares que terminan en vocal u
convirtiendo dicha vocal en a o suprimiendo en algunas oportunidades.
Esto que parece un problema difícil no lo es. Esto sucede en quechua
para mantener la melodía de la expresión. En el segundo
diálogo tenemos:
| Achhuyamuyá
kayman
| Acércate
pues acá.
|
El verbo es achhuyuy.
Por tanto la radical es achhuyu. -mu colocado detrás
de la radical provocaría cacofonía, repetición
desagradable de unos mismos sonidos. Así tendría que decirse:
achhuyumuyá. En quechua esto se salva con achhuyamuyá
que significa: "acércate pues". El verbo-auxiliar -yu delante
de -ru pierde la -u, tal como sucede en:
| Allichayrukunayrahmi
kashan.
| Todavía
tengo que arreglarme
|
Simplemente no se
puede decir allichayurukunayrahmi por la afonía que produciría
la u en el yu.
Diálogo
Un antropólogo
y su guía conversan en Chinchero.
| G.
|
buscar,
averiguar
Eh caballero, te estuve buscando
maskhay
Yaw, wiraqucha, maskhamusharaykin.
| |
| A.
|
que
hay!
acercarse
Qué hay joven! Acércate pues acá.
para
qué
Para qué me estás buscando?
hay
achhuyuy
Hay wayna, achhuyamuyá kayman.
imapah
Imallapahchu icha maskhamuwashanki.
| |
| G.
| Dice
que tú eres el caballero que viene de Lima
| Qantahsi
Limamanta hamuh wiraqucha kashankí.
|
| A.
|
Sí, soy yo.
contar,
avisar
Quién te contó?
Arí,
nuqatáh.
willay
Pitah willarasunkiri.
| |
| G.
|
orden,
mandato
autoridad
guiar,
conducir
mandar,
ordenar,
enviar
Dijo nuestra autoridad, por me envía a guiarte.
kamachi
kamachi-kuh
pusay
kachay
Kamachi-kuhniykun nin chaymi pay kachamuwashan pusahniykita.
| |
| A.
|
formidable
pero
rato,
momento
esperar,
pararse
acicalar,
arreglar
Pero espera un momento. Tengo que arreglarme mis algunas cositas.
kusa
ichaqa
ratu
sayay
allichay
Ichaqa huh ratulla sayaykuy. Allichay-ru- kunay rahmi kashan
imaykunapis .
| |
| G.
|
fumar
tener
ganas de fumar
Tengo ganas de fumar.
pitay
pitanayay.
Pitanayawashanmi.
| |
| A.
| Cómo
no! Toma.
cajetilla
llevar
Si, gustas llévate toda la cajetilla.
ayudar
porque
tienes que
ayudarme.
amado,
deseado
Si tienes que ayudarme te daré todo lo que quieras.
Imayna
nama. Kayqa.
kaxitilla
apay
Munaspaykiqa hina kaxitillanta apa-kuy.
yanapay
yanapawanaykirayku
munasqa
Yanapawanaykiraykuqa ima munasqaykitapis qusaykin.
| |
| G.
| Qué?
Todavía para mí?
muy,
muchos
feliz,
contento
alegrarse
todo
Me alegra mucho encontrarme contigo. Yo ya te guiaré
con todo el corazón.
Ima
nuqapahrahtah.
ancha
kusi
kusi-kuy
tukuy
Anchatan kusi-kuni qanwan tupasqayta. Nuqaña pusa-kachamusayki
tukuy sunquywan.
| |
| A.
|
contento,
feliz
También estoy contento por que eres buena gente.
vamos
rápido,
pronto
tiempo
atardecer,
avanzar
Ahora vamos. Pronto está atardeciendo.
kusisqa
Nuqapis kusisqan kani allin runa kahtiyki.
hakuchis
askama
timpu
timpuyay
Hakuchis kunanqa. Askaman timpuyaramushan.
| |
| G.
|
suceder
así
Sí, está atardeciendo.
entre
jóvenes
rápidamente
andar,
caminar
Como somos jovenes rápidamente recorreremos.
hinay
Arí, hinanmi.
wayna
pura
llukulla
puriy
Waynapuratah kashanchis chayqa llukullatahchá
puriramusunchis.
| |
| A.
|
sol
calor
quemar,
hacer calor
solear,
hacer sol
También el sol esta alumbrando lindo.
por
donde
Por dónde iremos?
inti
rupha
ruphay
ruphayay
Sumahtan intipas ruphayamushan.
mayninta
Maynintatah risunchisri.
| |
| G.
|
por este
por este
camino
abra,
hueco
Iremos por este camino hasta aquella abra.
derecha
lado
voltear
lago
ribera
(mar, ríos)
Piviray
bordear,
dar vueltas
Después voltearemos a la derecha y luego bordearemos
a la ribera del lago Piviray
kayninta
kay
ñantakama
q'asa
Kay ñanta kaman risunchis hahiy q'asakama.
paña
laru
q'iwiy
qucha
pata
Piwiray
muyuy
Chaymantatahmi paña laruman q'iwirisunchis, hinaspan
Piwiray quchah patanta muyumusunchis.
| |
| A.
|
ayllo,
comunidad
hacer
conocer
todo,
todas partes
hasta
el atardecer
Como todas las comunidades son conocidas por tí me
harás conocer hasta el atardecer (todo el día)
entrevistar
hacer
encontrar
Inclusive me presentarás a las gentes.
ayllu
rikuchiy
hinastin
ch'isiyah
Llapan ayllupas rikusqaytah chayqa qanchá riki rikuchimuwanki
hinastintapas ch'isiyah.
tinkuy
tinkunachiy
Runakunawan ima tinkunachimuwanki.
| |
|
Memoriza este
diálogo
| G.
| Yaw wiraqucha.
Maskahamusharaykin.
|
| A.
| Hay, wayna.
Achhuyamuyá kayman. Imallapahchu icha maskhamuwashanki.
|
| G.
| Qantahsi Limamanta
hamuh wiraqucha kashankí.
|
| A.
| Arí,
nuqatáh. Pitah willarasunkiri.
|
| G.
| Kamachi-kuhniykun
nin, chaymi pay kachamuwashan pusahniykita.
|
| A.
| Kusa. Ichaqa
huh ratulla sayay-kuy. Allicharu-kunayrahmi kashan imaykunapis.
|
| G.
| Siyaruykiqa
kashanchá. Allichu quyuway. Pitanayawashanmi.
|
| A.
| Imayna mana.
Kayqa. Munaspaykiqa hina kaxitillantinta apa-kuy. Yanapawanayki
raykuqa ima munasqaykitapis qusaykin.
|
| G.
| Ima nuqapahrahtah.
Achatan kusikuni qanwan tupasqayta. Nuqaña pusakachamusayki
tukuy sunquywan.
|
| A.
| Nuqapis kusisqan
kanin allin runa kahtiyki. Hakuchis kunanqa askaman timpuyaramushan.
|
| G.
| Ari, hinanmi.
Waynapuratah kashanchis chayqa, llukullatahchá puriramusunchis.
|
| A.
| Sumahtan intipas
ruphayamushan. Maynintatah risunchisri.
|
| G.
| Kaynintan.
Kay ñanta kaman risunchis hahiy q'asakama, chaymantatahmi
paña laruman q'iwirisunchis, hinaspan Piwiray quchah patanta
muyumusunchis.
|
| A.
| Llapan ayllupas
rikusqaykitah chayqa, qanchá riki rikuchi
- muwanki
hinastintapas ch'isiyah, runakunawan ima
- tinkunachimuwanki.
|
|