[4]

El diminutivo

2.7-cha diminutivo. -lla diminutivo. El sufijo -cha convierte a la palabra a la que se agrega en diminutivo. Así Luwisacha es Luisita; ñancha, caminito; urpicha, palomita; sunqucha, corazoncito.

También ya vimos que -lla hace la misma función de diminutivo pero de cortesía mayor, expresando además las frases no más, sólo y el piano pianísmo o suavidad. Sunqulláy, es corazoncito mío en vocativo o exclamativo, urpilláy, es palomita mía equivalente a cariñito mío. Y se puede unir las dos formas: Sunquchalláy, urpichalláy que expresararán mayor afecto.

 

Los quechua hablantes de natura, al aprender español, usan los diminutivos -cha y -lla en sus traducciones al español. El castellano-hablante menosprecia pensando que ignoran la construcción gramatical. Pero no es así. La mentalidad quechua al usar estos diminutivos está expresando suavidad, gratitud, escepcional aceptación. Se comprenderá mejor con estos ejemplos:

Yau Husiy, sirwisatachu, whiskytachu munanki
Eh José, deseas cerveza o whisky?

Whiskychallatan, wiraqucha
Wiskycito nomás, caballero.

 

En la expresión whiskycito nomás está demostrando su preferencia y su gratitud por ofrecerle la posibilidad de escoger entre cerveza, bebida muy popular, y whisky, un trago sofisticado. Es como si dijera: "Gracias por el whisky que me resulta mejor".


Tópico comentario

2.8 Dejamos acá al maestro Donald Solá que expresa en inglés que nosotros los traducimos al español, lo siguiente:

Sintaxis.

-qa tópico. Comentario. En español no hay un marcador de tópico. Con la práctica nuestros alumnos comprenderán muy fácilmente la función de tópico que es el tema sobre el que se expresa o comenta algo. Dicho en otro término es el punto que se plantea o se repite, o al cual se hace referencia en el desarrollo del discurso.

 

El -qa marca una especial atención en un elemento de la oración. Lo que sigue al tópico es el comentario, es lo que predica acerca del tópico. El comentario contiene el validador -n o -mi del que hemos hablado del párrafo 2 de la Unidad 1.

 

    Nuqaqa Husiymi kani Yo soy José
    Nuqaqa manan Husiychu kani Yo no soy José.
    Qusqutan rishani Estoy yendo al Cusco.
    Hahiy waynaqa manan wakata michinchu Aquel muchacho no pasta vacas.
    Luwisachan sutiyqa Luisita es mi nombre.

 

Cláusula equivalente.Es la posibilidad de cambiar el tópico -qa con el validador -n o -mi. Así Payqa mayistrun kashan puede expresarse de esta manera: Paymi mayistruqa kashan. En el primer caso payqa es el centro topico del comentario mientras que en el segundo mayustruqa se convierte en el tópico y el comentario resulta paymi.

Los elementos de una cláusula u oración son:

    Sujeto Verbo Complemento Adverbio

 

El sujeto está en nominativo, el verbo en el tiempo y persona que le corresponda y el complemento, si es verbo transitivo, estará marcado con el objeto directo -ta. Pero si el verbo denota movimiento, generalmente, el objeto se marca con -man.

 

Si el verbo es intrasitivo, esto es kay significando 'ser', 'estar', 'haber', 'existir' o 'tener' el llamado complemento resulta predicado o atributo, exactamente igual que en latín. En los intrantivos el atributo o predicado está en nominativo.

 

    Nuqaqa t'antatan munashani. Yo quiero pan.
    Kay ñanmi Qusquman rishan. Este camino va al Cusco.
    Payqa mayistrun kashan. El es profesor.

Ejercicios.

 


1.

    - T'antata munakichu Arí, munanin.
    Manan munanichu.
      (papa)
      (kisu)'queso'
      (misk'i)'dulces'
      (siyaru)'cigarrillos'
    - kay taytata rihsinkichu. Arí rihsinin.
    Manan rihsinichu.
      (mama)
      (wayna)
      (sipas)
    - Qusquta rikunkichu. Arí rikunin.
    Manan rikunichu.
      (Chinchiru )
      (Uruwamba )
      (Lima )
    Qanrí rikunkichu
    - Luwisa Peruwta rikunchu Arí, rikunmi.
    Manan rikunchu.
      (Husiy )
      (Alisha )
      (Luwis)
    Payrí rikunchu.
    - Imatatah ruwashankiri. Wasitan ruwashani.
      (munay )
      (mixuy)'comer'
      (michiy)
      (quy)'dar'
      (siyaru)
      (t'anta)
      (uwixa)
      (lapis)
    Payrí imatatah qushan. Lapistan qushan.

 


2.a

    - Ima ninkin. 'Qué dices?' Waka hamushan ninin.
      (awtu)'auto'
      (awiyun)'avión'
      (runa)'hombre'
    - Pi rishan ninkín. Hahiy sipas rishan ninitáh
    (wayna)
    (wiraqucha)
    (siñura)

2.b

    Maytan hahiy runa rishan. Urqutan
      (warmi) 'mujer'
      (awtu)
      (awiyun)
      (llahta)
      (Qusqu)
      (Lima)

2.c

    Maymanmi kay ñan rishan. Chinchirumanmi.
      (runañan) 'camino'
      (awtuñan) 'carretera'
      (hahiy wasi)
      (Abankay) 'Abancay'
      (Arkipa)'Arequipa'
    Imamanmi hamushanki. Siyarumanmi.
      (papa)
      (aha) 'chincha'
      (liwru)

2.d

    Maymantan kanki.
    Qanrí
    Qusqumantan.
    (Lima)
    (Arkipa)
    (Peruw)'Peru'
    (Estados Unidos)
    Imamantan siyaru ruwa-kun Tawakumantan
      (t'anta)
      (aha)
      (kisu)
      (triyu)'trigo
      (sara)'maiz'
      (lichi)'leche'

2.e

    Maypin tiyanki.
    Qanrí.
    Chinchirupin.
    (Uruwamba)
    (Qusqu)
    (Wila Wila)'Huila Huila'
       
    Maypin Mayistru kashan. Iskuylapin kashan.
      (Husiycha)
      (waka)
      (liwru)
      (lapis)
      (wasi)
      (urqu)
      (hahiy)
      (kay)
    Karupichu iskuyla kashan. Manan. Kayllapin
      (hahiy)
      (hahiy pampa)
      (hahiy urqu qhipa)

 

 


3.a

    Pitah qanri kashanki.
    Qanrí.
    Nuqaqa Husiymi kashani.
    ( Luwis)
    (Isawil)
    (Luwisa)
    Pitah payri kashan. (pay) (Mariya) 'María'

      (Luwis)
      (Husiy)
    Nuqari pitah kashani. (qan) (Antunu) 'Antonio'
    Maytah Luwisachari. Luwisachaqa uwixatan michishan.
      (Husiy)
      (Mariya)
      (Luwis)
      (Isawil)
      (papa - llank'ay)
      (wasi - tiyay)
      (Qusqu -riy)
      (Hahiy -kay)
    Iman kay.
    Kayrí.
    Hahiyrí
    Chayrí
    Chayqa lapistah.
      (chay-liwru)
      (hahiy-wasi)
      (kay-sillita)
    Manan chaytaqa rihsinichu.

3.b

    Imatah kankiri. Mayistrun kani
    (chakariru) 'agricultor'
    (karpintiru) 'carpintero'
    (chufir) 'chofer'
    Imatah Husiychari. Payqa iskuylirun.
    Mariyacharí. (uwixiru)
    Luwischarí. (wakiru)
    Kay runarí. (chakariru)
    Kay wiraqucharí (kamachi-kuh)'autoridad'
    Mayistruchu kay
    wiraqucha kashan.
    Arí, payqa mayistrun kashan.
    Manan payqa mayistruchu.
      (kamachi-kuh)
      (chufir)
      (karpintiru)

Conversación

 

    1. A. Qué es esto?
    B. Eso es un libro.
    A. Qué es eso?
    B. Eso es una montaña
    A. Y esto?
    B. Eso es un cigarrillo.
    A. Qué es tu nombre?
    B. Mi nombre es María.

 

    2. A. Quieres un cigarrillo?
    B. Sí quiero. Gracias. Y tú?
    A. No, gracias. No quiero.
    B. Entonces qué quieres?
    A. Yo quiero chicha.
    B. Entonces vamos por chicha.
    A. Formidable. Dónde hay?
    B. Hay en mi casa.

Práctica Oral

Luwischa Uruwambata rin saraman. Ñanpi Antukuchawan tupan hinaspa payman siyaruta qun.

 

    A. Kayllatachu.
    L. Kayllatan.
    A. Maytatah rishankiri.
    L. Uruwambatan rishani.
    A. Imamantah rishankiri.
    L. Saramanmi rishani.
    A. Imatatah chay saramantari ruwanki.
    L. Ahatan ruwasah.
    A. Imata ninkín
    L. Ahata ninitáh.
    A. Aaannn. Icha siyaruyki kashanchu.
    L. Arí, kashanmi. Kayqa.
    A. Yusulpayki urpilláy.
    L. Hinallatapis.

Dictado

 

Pitah kay waynari kashan, nishankichá. Nuqaqa Pawlu Awqakusin kani. Chinchirumantan kani chaymi kichwata allinta rimani. Llahtaypiqa runa kichwallapin riman. Kunanqa manan chaypichu tiyani. Phamillaymi ichaqa chaypi kashan. Taytaymi chakariru, mamaytah wasipi tiyan, panaytah uwixiru. Huhllan panay, manan waqiyqa kanchu. Chinchirupiqa papata llank'anin, wakatapis michinin. Kunanqa iskuylapin kashani Qusqupi chaymi kastillanutapis rimani. Chinchiruqa Uruwambapin, Uruwambatah Qusqupi, Qusqutah Peruwpi.